Thực phẩm được chia theo mức độ từ tự nhiên đến siêu chế biến, tùy vào nhu cầu sử dụng và cách chế biến mà mỗi loại thực phẩm sẽ có lợi và tác hại riêng. Vì vậy, người tiêu dùng cần nhận biết và chọn lựa các loại thực phẩm nhằm cân bằng dinh dưỡng cho bữa ăn hàng ngày.
Thực phẩm tự nhiên
Là thực phẩm thu hoạch trực tiếp từ động thực vật và không qua bước chế biến nào sau đánh bắt hay thu hoạch như các loại rau củ quả tươi, thịt cá tươi mua tại chợ hay siêu thị.
Đây là nhóm thực phẩm có lợi cho sức khỏe và được khuyến nghị nên sử dụng. Tuy nhiên, chúng vẫn tiềm ẩn nguy cơ chứa những hóa chất trong quá trình nuôi trồng, bảo quản như dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật, dư lượng kháng sinh, dư lượng kim loại nặng, dư lượng chất tạo nạc, nhiễm vi sinh vật,… Do đó, người tiêu dùng cần phải chọn lựa thực phẩm có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng, trước khi chế biến cần sơ chế kỹ (gọt vỏ, rửa dưới vòi nước chảy, ngâm muối,…).
Nhóm thực phẩm này có thể bảo quản trong thời gian dài bằng cách đông lạnh, ví dụ như có thể bảo quản thịt cá tươi sống trong ngăn đông tủ lạnh ở nhiệt độ -18oC trong 3 – 6 tháng hoặc hơn.
Thực phẩm chế biến sẵn tối thiểu (minimally processed food)
Về cơ bản là những thực phẩm tự nhiên nhưng đã được sơ chế, rửa sạch, cắt bỏ phần không ăn được, cắt nhỏ, xay nhuyễn, lên men, thanh trùng, làm mát, đông lạnh mà không thêm các gia vị khác như dầu mỡ, đường, muối và các phụ gia khác.
Các sản phẩm của nhóm thực phẩm chế biến sẵn tối thiểu là rau củ, trái cây đóng hộp tự nhiên; gạo đóng bao sẵn; trái cây sấy khô hoặc đông lạnh; đậu phộng, hạt điều khô không thêm muối; thịt, cá các loại được rửa sạch cắt nhỏ, xay nhỏ đóng gói và bảo quản đông lạnh; nước trái cây thanh trùng không thêm hóa chất; sữa tươi thanh trùng tiệt trùng; sữa chua; cá, mực một nắng; bún khô, nui khô, mì ống, hủ tíu khô; các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt; các loại dầu ép từ quả hạch, ô liu hoặc hạt,…
Nhóm thực phẩm này thường bán trong các cửa hàng, siêu thị và thường được đóng gói bao bì. Giá trị dinh dưỡng của nhóm này ngang bằng với nhóm thực phẩm tự nhiên và được khuyến cáo sử dụng. Tuy nhiên, giá thành sẽ cao hơn thực phẩm tự nhiên do quá trình sơ chế, đóng gói và bảo quản.
Thực phẩm chế biến sẵn (Processed food)
Là những thực phẩm được sản xuất công nghiệp, thường được thêm các gia vị như muối, đường, chất béo và các chất phụ gia vào trong thực phẩm tự nhiên với mục đích bảo quản và tăng độ hấp dẫn. Về cơ bản, quá trình chế biến của nhóm thực phẩm này không được xử lý quá cao, nguyên liệu được giới hạn từ 2 – 3 thành phần và thường được sử dụng ngay (hoặc ít nhất là ăn được) sau khi lấy ra khỏi bao bì.
Các sản phẩm của nhóm thực phẩm chế biến sẵn bao gồm rau củ quả muối chua; trái cây đóng hộp ngâm đường; đậu phộng, hạt điều rang đường hoặc muối; các loại thịt, cá đóng hộp, muối, xông khói, tẩm ướt gia vị; một số loại phô mai; các loại bánh mì tươi,…
Nhược điểm của nhóm thực phẩm này là những gia vị được thêm vào, khi sử dụng nhiều có thể gây các bệnh mạn tính như béo phì, huyết áp, đái tháo đường, tim mạch,... Vì thế, người tiêu dùng cần cân nhắc sử dụng có giới hạn những thực phẩm nhóm này nhằm bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
Thực phẩm siêu chế biến sẵn (Ultra-processed foods)
Đây là nhóm thực phẩm được sản xuất dựa trên việc tổng hợp, pha trộn nhiều loại thực phẩm, gia vị (muối, đường, chất béo, chất đạm có nguồn gốc từ thực phẩm hoặc công nghiệp) và hương liệu (tạo màu, tạo mùi, tạo vị, chất bảo quản…) với nhau tạo thành một loại thực phẩm hoàn toàn mới có hình thức và kết cấu hấp dẫn, bắt mắt hơn. Đây là nhóm thực phẩm được tiêu thụ rất nhiều trên khắp thế giới, đặc biệt là ở các nước công nghiệp vì sự tiện lợi và giá cả hợp lý.
Các sản phẩm của nhóm thực phẩm siêu chế biến bao gồm các loại bánh ngọt, kem, kẹo, bánh quy, bánh snack đóng gói, mì gói, xúc xích, thanh cua, nước ngọt,…; các loại thịt hộp, cá hộp, pate; chả lụa, chả giò các loại;…
Đi đôi với việc tiện lợi là những nguy cơ tiềm ẩn có hại cho sức khỏe người tiêu dùng do chứa nhiều thành phần không có lợi như chất béo bão hòa, chất béo dạng trans, nhiều muối, đường, ít chất xơ, vitamin và khoáng chất; là nguyên nhân dẫn đến các bệnh tim mạch, thận, huyết áp, béo phì, ung thư. Bên cạnh đó, chúng còn có nguy cơ nhiễm một số chất hình thành trong quá trình chế biến nhiệt độ cao như acrylamide, heterocyclic amines, polycystic acromatic hydrocarbons có khả năng sinh ung thư; một số phụ gia thực phẩm tuy được phép lưu hành nhưng vẫn có tiềm ẩn nguy cơ ung thư như sodium nitrite làm thịt chế biến sẵn có màu đỏ, titanium dioxide tẩy trắng thực phẩm,… Vì vậy, nhóm thực phẩm này đang được khuyến cáo cần cắt giảm bớt trong khẩu phần ăn hoặc chỉ nên sử dụng trong thời gian ngắn.
Nên lựa chọn thực phẩm như thế nào?
- Phải xem nhãn mác có đầy đủ các nội dung: tên, thành phần, định lượng thực phẩm, thông tin nhà sản xuất, thời gian sản xuất và hạn sử dụng, hướng dẫn bảo quản và sử dụng, xuất xứ hàng hoá,…
- Cần mua ở nơi uy tín: cửa hàng, siêu thị, những nơi chấp hành đẩy đủ các điều kiện kinh doanh vệ sinh an toàn thực phẩm.
- Không nên mua: ở những hàng quán bụi bẩn, ẩm ướt, nắng nóng; ở những nơi bày bán lẫn với tạp chất, hoá chất, sản phẩm có mùi như xà phòng, bột giặt, mỹ phẩm,…; đối với nước giải khát, hoa quả, trái cây, sữa… không mua ở nơi không có thiết bị bảo quản lạnh, những nơi bày bán dưới nắng nóng, khói, khí, hơi xăng, dầu, sơn, hoá chất trừ sâu,…
Thùy Duyên.